Begrippen Bedrijfsethiek

Aporie: Een vraagstuk waarbij er even goede argumenten zijn voor als tegen, zodat redeneren alleen geen uitweg biedt. Een aporie vraagt niet om een oplossing maar om een beslissing.
Referent: De waarde of instantie uit naam waarvan mensen handelen en die gezag geeft, zoals vroeger God. Volgens Legendre is efficiency de referent van het management.
Dominium mundi: Heerschappij over de wereld. Legendre gebruikt het voor het wereldwijde management dat universele geldigheid claimt en geen buitenkant laat bestaan.
Dictatuur zonder dictator: Legendres typering van het geglobaliseerde management: een macht zonder aanwijsbare heerser, die overal doordringt.
Scientia civilis: Burgerlijke, praktische wetenschap (wegbereider Roger Bacon) die vraagt hoe iets werkt en niet waarom. Praktische kennis geldt daarin vanzelf als moreel goed.
Communicatio utilitatum: Het delen van nut als kern van de scientia civilis; nut staat centraal.
Coöptatie: Het inlijven van andere denklogica's of kritiek zonder dat de eigen manier van denken verandert. Kritiek wordt zo onschadelijk en bruikbaar gemaakt (bijvoorbeeld CSR, duurzaamheid, woke).
Parasitisme (management): Management leeft van de mensen die het eigenlijke werk doen, zonder dat iemand dat doorheeft.
Verhulling (zachte dictatuur): De macht van management blijft onzichtbaar omdat managers vriendelijk zijn en niets opvallends doen: une dictature molle.
Efficiency versus effectiviteit: Efficiency is doelmatig omgaan met middelen; effectiviteit is het juiste doel bereiken. Het managementdenken laat efficiency vaak het hele denken over doelmatigheid overnemen.
Utilitarisme: Ethiek waarin een handeling goed is als zij het geluk (plezier) van zoveel mogelijk mensen vergroot. Een vorm van gevolgenethiek.
Consequentialisme: Verzamelnaam voor ethische theorieën die een handeling uitsluitend beoordelen op haar gevolgen.
Rationele keuzetheorie: De managementversie van het utilitaristische uitgangspunt: mensen kiezen de optie die hun belangen het best dient.
Felicific calculus: Benthams morele rekenkunde: geluk en leed meten en optellen om te bepalen welke handeling het beste is.
Instrumenteel denken: Waarden en handelingen zien als middelen voor iets anders (bij Bentham: meer geluk). Niets is op zichzelf goed of slecht.
Deontologie: Plichtethiek: een handeling is goed of slecht op zichzelf, los van de gevolgen. De term werd bedacht door Jeremy Bentham.
Categorische imperatief: Kants onvoorwaardelijke morele gebod, dat geldt ongeacht wat je wilt bereiken. Je moet volgens een principe handelen dat voor iedereen kan gelden en mensen altijd ook als doel behandelen.
Hypothetische imperatief: Een voorwaardelijk gebod: als je X wilt, moet je Y doen. Voor Kant geen echt moreel gebod.
Autonomie: Bij Kant: jezelf als redelijk wezen de morele wet opleggen, in plaats van je te laten sturen door neigingen of anderen.
Deugdethiek: Ethiek die het karakter en de morele houding centraal stelt: wat zou een goed mens doen? Gaat terug op Aristoteles.
Hogere en lagere genoegens: Mills correctie op Bentham: niet elk plezier is gelijk; geestelijke genoegens wegen zwaarder dan zintuiglijke.
Begrensde rationaliteit: Herbert Simon: beslissers hebben beperkte informatie, denkkracht en tijd en kiezen daarom een oplossing die goed genoeg is (satisficing).
Morele verbeelding: Patricia Werhane: het vermogen je in anderen in te leven en buiten je eigen kader nieuwe, moreel betere opties te zien.
Différance: Derrida's woord voor het idee dat betekenissen altijd verschillen en altijd worden uitgesteld; morele begrippen zijn daardoor glibberig.
Sacrificium intellectus: Offer van het verstand: bij morele beslissingen moet je soms beslissen waar het verstand geen uitsluitsel geeft.
Klokkenluider: Iemand die misstanden naar buiten brengt. Ten Bos ziet hem als belichaming van de aporie: hij schendt loyaliteit en weet niet zeker of hij goed handelt.
Belanghebbende (stakeholder): Iedereen die door de activiteiten van een organisatie geraakt kan worden of die organisatie kan raken.
Stakeholdertheorie: Ed Freemans theorie dat organisaties rekening moeten houden met alle belanghebbenden en niet alleen met aandeelhouders; zowel prescriptief als descriptief bedoeld.
Separation fallacy: Freemans term voor de drogreden dat je economische doelen los kunt zien van sociale en ethische doelen.
Redelijk pluralisme: Freemans opvatting dat stakeholdertheorie verenigbaar is met een veelheid aan intellectuele en ethische benaderingen.
Aandeelhouderskapitalisme: Opvatting (Friedman) dat het bedrijf er in de eerste plaats is om de winst voor de eigenaren te maximaliseren binnen de spelregels.
Stakeholderkapitalisme: Opvatting dat bedrijven de belangen van alle belanghebbenden moeten dienen; gepropageerd door onder meer het World Economic Forum.
Hyperagent: Een zeer rijk individu (zoals Gates of Buffett) dat in zijn eentje kan bereiken waar anders een hele sociale beweging voor nodig is.
Filantrokapitalisme: Het idee dat rijke ondernemers via giften maatschappelijke problemen oplossen. Kritiek: het is ondemocratisch omdat geld de agenda bepaalt.
Communicatieve rationaliteit: Habermas: rationaliteit die ontstaat in een open gesprek waarin iedereen zijn gronden helder kan inbrengen.
D-principe: Habermas' discoursprincipe: deelnemers aan het gesprek zijn het eens over de regels die iedereen moet respecteren.
Ideale gesprekssituatie: Een gesprek zonder dwang en met gelijke kansen; bestaat zelden, maar deelnemers doen alsof het mogelijk is.
Rijnlandmodel: Model van ondernemingsbestuur met overleg tussen vele partijen (ook poldermodel), tegenover het Angelsaksische aandeelhoudersmodel.
Dike en adikia: Grieks voor rechtvaardigheid en onrechtvaardigheid. Dike versterkt de gemeenschap (polis), adikia verzwakt haar.
Logos delotikos: De verhelderende rede: door taal te gebruiken geef je een situatie het etiket rechtvaardig of onrechtvaardig.
Krisis: Grieks voor beslissing. Bij Aristoteles is rechtvaardigheid een beslissing die in taal moet worden uitgesproken.
Pleonexia: Meer willen hebben dan je toekomt (pleon: meer, echein: hebben); onverzadigbare hebzucht die rechtvaardigheid ondermijnt.
Private vices, public benefits: Mandevilles stelling dat ondeugden van individuen, zoals hebzucht, de samenleving welvaart opleveren.
Organisatorische rechtvaardigheid: De mate waarin mensen ervaren dat ze eerlijk behandeld worden door hun organisatie, leidinggevenden en collega's.
Verdelende rechtvaardigheid: Rechtvaardigheid van uitkomsten: staat de beloning in verhouding tot de inspanning? Hoort bij equity theory.
Procedurele rechtvaardigheid: Rechtvaardigheid van het proces: consistentie, onpartijdigheid, accuratesse en vertegenwoordiging.
Interactionele rechtvaardigheid: Rechtvaardigheid in de omgang, vooral met gezagsdragers: waarachtigheid, uitleg, respect en fatsoen.
Equity theory: Theorie dat mensen hun inzet aanpassen als de beloning niet in verhouding staat tot wat ze leveren.
Het gelaat (Levinas): Het gezicht van de ander dat een oneindige eis tot goed doen uitstraalt; de ander telt zwaarder dan ik.
De derde (Levinas): De andere ander naast degene voor wie ik verantwoordelijk ben; daardoor ontstaat rechtvaardigheid, die de oneindige ethische eis altijd compromitteert.
Dikastocratie: Een samenleving waarin rechters de baas zijn (dikastes: rechter).
Leider versus leidinggevende: Een leidinggevende kun je benoemen; een leider niet, want leiderschap hangt af van de toeschrijving door volgers.
Attributiefenomeen: Leiderschap bestaat doordat volgers bepaalde eigenschappen aan iemand toeschrijven: zonder volgers geen leiders.
Esthetisering van leiderschap: Leiderschap mooier maken dan het is, als iets wat we absoluut nodig hebben (vergelijk Carlyle).
Grote-mannentheorie: Opvatting dat geschiedenis wordt gemaakt door heldhaftige, mannelijke leiders (Carlyle).
Ersatzreligie: Leiderschapstaal met religieuze termen (visionair, charismatisch, missionair) die functioneert als vervangende religie.
Hitlerprobleem: De drogreden dat leiders per definitie goed zijn en slechte leiders dus geen echte leiders zijn, waarbij de conclusie de premisse bevestigt.
Twee lichamen van de koning: Kantorowicz: naast het natuurlijke lichaam heeft de koning een tweede lichaam, een juridische fictie die het gezag een permanent, persoonsoverstijgend karakter geeft.
Subliem lichaam: Žižek: het lichaam van de leider dat alleen voor volgers straalt; de toeschrijving van buitengewone kwaliteiten zoals charisma.
Charisma: Geen persoonlijke eigenschap maar een kwaliteit die volgers aan iemand toedichten.
Maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO): Vrijwillig streven naar verbetering door economische, milieu- en sociale overwegingen geïntegreerd in de bedrijfsvoering op te nemen, in overleg met belanghebbenden.
Corporate social responsiveness: Tweede fase in de betekenisverschuiving van CSR: hoe goed reageert het bedrijf op maatschappelijke druk?
Corporate social performance: Fase waarin maatschappelijke prestaties meetbaar worden gemaakt, net als financiële.
Value attunement: Het idee dat managers zelf meer moeten nadenken over hun eigen waarden en normen; hoort bij de terugkeer naar corporate social responsibility.
Corporate financial performance: De cynische eindstand van CSR: maatschappelijke verantwoordelijkheid nemen omdat het geld oplevert.
Woke capitalism: Carl Rhodes: bedrijven die progressieve morele standpunten innemen; volgens hem ondermijnt dit de democratie.
Hyperglobalisme: Peter Dicken: de opvatting dat globalisering een onontkenbaar feit is waarin naties en culturen hun betekenis verliezen. Ook antiglobalisten zijn hyperglobalisten.
Scepticisme (globalisering): De opvatting dat globalisering overschat wordt: culturen, staten en burgerschap blijven belangrijk.
Liberum commercium: Vrijhandel; een liberaal ideaal dat teruggaat op Hugo de Groot (Mare Liberum).
Cultureel relativisme: De claim dat ethische praktijken per cultuur verschillen, zodat wat hier goed is elders slecht kan zijn.
Hypernormen: Universele normen, verankerd in religie, filosofie en cultuur, die lokale normen overstijgen, zoals respect voor menselijke waardigheid.
Transmoderne ethiek: Ibarra-Colado: ethiek gebaseerd op de bescherming van het leven, waarin bedrijven publieke entiteiten zijn die de samenleving dienen.
Expeausition: Nancy's woord (exposition en peau) voor het idee dat in de diverse wereld alles alles raakt.
Weltoffenheit: Heidegger: de openheid van de mens naar de wereld, waardoor hij in verschillende werelden kan leven.
Sferen: Sloterdijk: beschermende gemeenschappen zoals huizen, dorpen en families. Globalisering is een crisis van sferen.
Schuimwereld: Sloterdijks fase van globalisering waarin sferen als zeepbellen botsen en geen immuniteit meer bieden.
Precariaat: Bij Sloterdijk: de groeiende groep mensen die systeemrisico's lopen, zoals klimaatverandering en biodiversiteitsverlies.
Duurzaamheid versus duurzame ontwikkeling: Duurzaamheid is het ideaal of de toestand; duurzame ontwikkeling is de reeks maatregelen die het mogelijk moet maken.
Triple bottom line: Het idee (Elkington) dat een bedrijf op drie lijnen wordt beoordeeld: economisch, sociaal en ecologisch.
Eco-efficiëntie: Meer produceren met minder milieubelasting; een strategisch argument omdat het op termijn kosten verlaagt.
Brundtlanddefinitie: Duurzame ontwikkeling voorziet in de behoeften van nu zonder toekomstige generaties te beperken. Kritiek: arrogant en gaat ervan uit dat huidige behoeften al bevredigd zijn.
Natuurlijk contract: Serres: naar analogie van Hobbes' sociale contract een contract met de natuur, gedragen door angst voor wat er met de planeet gebeurt; een fictie.
Matters of fact: Latour: harde, meetbare, onbetwistbare feiten met heldere grenzen, waarbij de wetenschapper neutraal is.
Matters of concern: Latour: omstreden, complexe kwesties zonder heldere grenzen die iedereen raken en de wetenschapper tot deelnemer maken.
Antropoceen: Tijdperk waarin de mens (anthropos) de nieuwe (kainos) bepalende factor op aarde is; term van Paul Crutzen.
Holoceen: Het huidige officiële geologische tijdvak, sinds de laatste ijstijd.
Stratigrafie: De studie van aardlagen waarmee geologen tijdvakken afbakenen; reden voor hun bezwaar tegen de term antropoceen.
Kapitaloceen: Alternatieve naam voor het antropoceen die het kapitalisme en niet de mens als soort als oorzaak aanwijst.
Planetaire grenzen: De wetenschappelijk vastgestelde grenzen aan hoe zwaar de mensheid de aarde mag belasten zonder het ecosysteem blijvend te beschadigen (negen volgens het Stockholm Resilience Centre).
Veilige handelingsruimte: De zone waarbinnen menselijke activiteit kan plaatsvinden zonder onherstelbare schade aan levensondersteunende systemen.
Kantelpunt: Punt waarna een systeem door een kleine verandering onomkeerbaar in een andere toestand terechtkomt; Ten Bos spreekt van zoneverandering.
Grote acceleratie: De vrijwel gelijktijdige, steile stijging van menselijke activiteit en milieudruk sinds ongeveer 1950.
Pliocene wanhoop: Begrip uit Holubs gedicht over Lucy: een gezonde zelfscepsis tegen menselijk narcisme; misschien moeten de echte mensen nog komen.
Drempel: Een niet-lineaire overgang in het functioneren van gekoppelde mens-omgevingssystemen; een feitelijke stand van zaken.
Grens: Een door mensen bepaalde waarde die aangeeft of we nog op veilige afstand van een drempel zitten; zit in ons hoofd.
Earth System Science: Wetenschap die ervan uitgaat dat mens en natuur systemisch verbonden zijn en niet los van elkaar te bestuderen.
Collapsologisch denken: Rekening houden met de mogelijkheid van ineenstorting van systemen; volgens het Stockholm Resilience Centre noodzakelijk.
Achtergrondextinctie: Het natuurlijke uitsterven van soorten zonder menselijke invloed, ongeveer 0,1 tot 1 procent per miljoen jaar.
Zesde extinctie: De huidige massale uitstervingsgolf door menselijk toedoen, 100 tot 10.000 keer sneller dan de achtergrondextinctie.
Functionele extinctie: Een soort speelt geen betekenisvolle rol meer in een voedselketen of heeft geen levensvatbare populatie meer, ook al bestaan er nog exemplaren.
Genetische extinctie: Het verdwijnen van genen uit een soort, waardoor de genetische diversiteit afneemt.
Deontisch effect: De zesde extinctie zadelt mensen op met een morele plicht, omdat de mens de oorzaak is.
Grondnorm (Vollmer): Een norm die samen met een feit leidt tot een normatieve aanbeveling; normen en feiten werken als een vermenigvuldiging.
Soglitude: Barazon: de kunst om drempels te ontwaren en in de oncomfortabele drempelzone te leven.
Antinatalisme: De opvatting dat het moreel beter is geen kinderen te krijgen.
Antropocentrisme als feit en wensbeeld: Hamilton: dat de mens dominant is, is een feit; dat het zo hoort te zijn, is een te bestrijden wensbeeld.
Doemsdagargument: Wiskundig argument (Carter, Leslie) dat de kans groter is dan we denken dat we tot de laatste mensen behoren; tempert het optimisme.
Antropodicee: Naar analogie van de theodicee: is het bestaan van de mens te rechtvaardigen als hij zoveel ellende veroorzaakt?
Biodicee: De vraag of het leven zelf te rechtvaardigen is als er zoveel leed is (Benatar, Cioran).
Antroponomie: Het toekennen van collectieve zedelijkheid aan de mens: we kunnen of moeten doen alsof we de dingen beter kunnen maken.
Waarschijnlijkheid: Kennis in termen van kansen in plaats van zekerheid; opgekomen als correctie op theologische en cartesiaanse zekerheid (Hacking).
Credence: Winsberg: klimaatwaarschijnlijkheden zijn uitingen van geloof, omdat we geen toegang hebben tot objectieve kansen.
Multifactorialiteit: Het kenmerk van complexe systemen dat er zeer veel factoren tegelijk in het spel zijn, zoals bij het klimaat.
Kalmeringstechnieken: Ghosh: manieren waarop mensen rust zoeken, zoals denken dat het ver weg gebeurt of dat het alarmisme is.
Absolute metafoor: Blumenberg: een beeld voor een totaliteit die we niet kunnen denken; waarheid, en misschien klimaat, zijn zulke metaforen.
Klimaatreligie: Populistische afwijzing van klimaatwetenschap, gevoed door het feit dat zij in waarschijnlijkheden spreekt en geen zekerheid biedt.
Grotallegorie: Plato's beeld van geketende mensen die schaduwen voor de werkelijkheid houden en zich moeilijk laten bevrijden.
Paideia: Grieks voor opvoeding en vorming; bij Plato het weerbaar maken van mensen tegen illusie en verlokking.
Kretenzerparadox: De paradox van Epimenides de Kretenzer die zegt dat alle Kretenzers liegen; roept de vraag op of we heimelijk naar illusie verlangen.
Informatie-infrastructuur: Het geheel van betrouwbare informatievoorziening (wetenschap, journalistiek) waarzonder een democratie niet kan functioneren.
Duistere verlichting: Stroming (Land, Yarvin) die waarheidsaanspraken wantrouwt en loyaliteit aan mensen boven loyaliteit aan waarheid stelt.
De kathedraal: Term van de duistere verlichting voor de als eenvormig ervaren linkse consensus in politiek, media en wetenschap.
Episteme en doxa: Episteme is ware kennis, doxa is mening. Critici van experts zeggen dat die alleen doxa leveren.
Crisis van de expertise: Het dalende vertrouwen in experts, die gezien worden als technici of als leveranciers van slechts een mening.