HC 8: Duurzaamheid

Duurzaamheid is een morele waarde geworden: iets wat we allemaal zouden moeten willen en doen. Dit college zet daar vraagtekens bij. Het bespreekt de populaire managementliteratuur over duurzaamheid (triple bottom line), de strategische redenen en de kritiek daarop, de definitie van Brundtland, en twee filosofen die anders over natuur en wetenschap denken: Michel Serres (het natuurlijk contract) en Bruno Latour (matters of fact en matters of concern). Een belangrijke rode draad is de verhouding tussen wetenschap en publiek. De stof komt uit het hoofdstuk "Duurzaamheid" uit Bedrijfsethiek. Filosofische perspectieven.

Uitgangspunt

Als we iets duurzaam doen, doen we het beter, met meer oog voor de lange termijn, schoner, efficiënter en minder vervuilend. Geen wonder dat duurzaamheid een morele waarde is geworden. Maar economieën groeien, en betekent groei ook dat ze beter worden? En vergeet niet: economieën kunnen niet oneindig groeien.

De Duitse socioloog Ulrich Beck (1944-2015) is niet optimistisch. De mensheid bevindt zich volgens hem in een precaire situatie die een nieuwe manier van denken vraagt. We vragen niet meer: hoe willen we leven? Maar: hoe kunnen we minder roekeloos leven?

Triple bottom line

Een bekend concept is de triple bottom line (3BL), geassocieerd met John Elkington en de consultancy AccountAbility: een bedrijf moet niet alleen op winst worden beoordeeld, maar op drie lijnen: economisch (profit), sociaal (people) en ecologisch (planet). Het uitgangspunt is dat blijvende economische activiteit niet alleen van menselijk vernuft afhangt, maar ook van het (re)productieve vermogen van de planeet.

Een andere bron van onbegrensd optimisme is The Natural Step, gebaseerd op het geloof dat het menselijk vermogen tot verandering onbegrensd is.

Strategische redenen en de kritiek daarop

Strategische redenen voor duurzaamheid zijn: doelen op lange termijn, kansen voor landen die zich economisch willen ontwikkelen, eco-efficiëntie die op termijn kosten verlaagt, concurrentievoordeel en een proactieve houding tegenover risico.

Ook hier is kritiek. De literatuur bevat veel drogredenen; er wordt bijvoorbeeld aangenomen dat we goed zijn voor de mensen die nu leven, maar is dat wel zo? Realisme gebiedt te zeggen dat minder onduurzaamheid het beste is waarop we mogen hopen. Wie meer belooft, verkoopt vals optimisme en valse ideologie. De echte problemen zijn volgens het Stockholm Resilience Centre van een andere orde: planetaire grenzen en de "grote acceleratie" van menselijke activiteit sinds 1950 (zie college 9).

Twee filosofische critici

• Slavoj Žižek: duurzaamheid is een nieuw soort opium voor het volk. Het stelt ons in staat met een goed geweten door te consumeren. Onder het mom van verandering blijven we doen wat we altijd deden: de wereld plunderen.
• Paul Seabright: duurzaamheid miskent de creativiteit van mensen. We laten het over aan experts die ons opleggen wat moet, en dat leidt tot tunnelvisie die blind maakt voor de concrete, materiële noden van mensen.

Kritiek op de definitie van Brundtland

Het Brundtlandrapport (1987) definieert duurzame ontwikkeling als ontwikkeling die voorziet in de behoeften van het heden zonder het vermogen van toekomstige generaties om in hun eigen behoeften te voorzien in gevaar te brengen. Kritiek:

• Het is arrogant te denken dat je de behoeften van toekomstige generaties kunt voorzien.
• De definitie gaat er impliciet van uit dat de behoeften van het heden al bevredigd zijn, terwijl veel mensen nu nog in armoede leven.

Michel Serres: het natuurlijk contract

De Franse filosoof Michel Serres (1930-2019) pleitte voor een contract met de natuur, naar analogie van het sociale contract van Thomas Hobbes. Bij Hobbes maakt angst voor de staat ons minder roekeloos tegenover elkaar. Serres wil iets vergelijkbaars voor de natuur: angst voor wat er met de planeet gebeurt zou ons terughoudender moeten maken.

Die angst is er nog niet. Serres beschrijft de mensheid als een reusachtig wezen (een "groot dier") dat een gevecht met de natuur is aangegaan, en vergelijkt dit met Goya's schilderij van twee mannen die met knuppels vechten terwijl ze tot hun knieën in het drijfzand zakken. Lessen van Goya:

• Lang is gedacht dat de natuur passief is; dat is voorbij, de natuur slaat terug.
• Lang is gedacht dat de natuur buiten de cultuur staat; dat klopt niet. Natuur en cultuur zijn systemisch met elkaar verbonden.
• Kritiek op de wetenschap die werkt als een rechtbank die beslist over waar en onwaar: dat neemt de mensen niet mee.
• Het natuurlijk contract is, net als het sociale contract, een fictie (een gedachte-experiment met een pedagogisch doel).
• We moeten leren nadenken over onze parasitaire aard: alle leven leeft van leven.

Bruno Latour: matters of fact en matters of concern

Conclusies van het college:

• Wetenschap gaat steeds vaker over matters of concern.
• Dat verandert de rol van de wetenschapper: van objectieve, neutrale waarnemer naar deelnemer aan de processen die zij onderzoekt.
• Wetenschap krijgt daardoor een politieke lading, waar ze lang niet altijd aan wil.
• Probleemoplossing verandert: niet het probleem oplossen maar leren leven met het probleem wordt het nieuwe denkmodel.

Casus: een energiebedrijf met een groene campagne

Een olie- en gasbedrijf investeert een klein deel van zijn budget in wind op zee en voert een grote campagne "Samen naar netto nul". Met 3BL kun je het bedrijf op drie lijnen beoordelen, maar critici wijzen op meetproblemen en vaagheid. Žižek zou zeggen dat de campagne consumenten in staat stelt met een gerust geweten door te gaan. Realisme gebiedt te zeggen dat hooguit minder onduurzaamheid te bereiken is. Latour laat zien dat klimaat een matter of concern is waarin het bedrijf geen neutrale toeschouwer kan zijn, en Serres herinnert eraan dat de natuur terugslaat: wie haar als passief ziet, vergist zich.