HC 10: Drempelkunde en biodiversiteitsverlies

Dit college gaat over drempels en grenzen in het denken over de aarde, en vooral over biodiversiteitsverlies, de "zesde extinctie". Het laat zien hoe wetenschappers door deze onderwerpen in een morele sfeer worden getrokken: feiten en normen gaan samenwerken (Vollmer), en de wetenschapper is geen neutrale waarnemer meer. Tot slot introduceert het het begrip soglitude, de kunst van het leven op de drempel. De stof komt uit het hoofdstuk "Drempelkunde" uit Extinctie van Ten Bos.

De heftige vraag

Het Stockholm Resilience Centre stelt de vraag: wat zijn de niet-onderhandelbare planetaire voorwaarden die de mensheid moet respecteren om verslechterende of zelfs catastrofale milieuveranderingen op continentale en mondiale schaal te voorkomen? De wetenschappers zeggen dat we collapsologisch moeten denken: rekening houden met de mogelijkheid van ineenstorting.

Verandering in wetenschappelijke houding

• Je kunt niet langer volhouden dat je objectief en neutraal bent.
• Wetenschappers worden geraakt door hun onderwerp; ze worden "toxische subjecten".
• Dit lijkt op hoe wetenschappers volgens Latour geraakt worden door matters of concern (college 8).

Niet-onderhandelbaar: wat betekent dat?

• Iets is zo belangrijk dat je er niet meer over wilt praten. Sommige zaken zijn te belangrijk voor discussie: we moeten in actie komen.
• Daar zit een zeker optimisme in (het kan nog), dat merkwaardig genoeg gepaard gaat met apocalyptische dreiging. Pessimisme en optimisme vormen een eeuwenoude filosofische discussie.
• Er zijn ook wetenschappers die zich verzetten: de bioloog Matt Ridley waarschuwt voor een te gemakkelijke consensus, maar wordt weggezet als conservatief.

Drempels en grenzen

Onthoud: grenzen zitten in ons hoofd, drempels zijn actuele standen van zaken. Waarden die bij grenzen een rol spelen zijn onder meer biodiversiteit, duurzaamheid, stabiliteit, veerkracht (resilience), integriteit en terughoudendheid.

Earth System Science: het systemische

Uit de definitie van drempels volgt dat mens en omgeving, mens en natuur, niet langer uit elkaar te houden zijn. Daarom spreekt men van Earth System Science. Het uitgangspunt: als aan de ene kant iets verandert, verandert er ook iets aan de andere kant. Mens- en natuurwetenschappen kunnen dus niet langer gescheiden blijven.

Daarbij hoort complexiteit: we weten inmiddels veel, maar nog veel meer niet. Alles draait om waarschijnlijkheden, en politici gebruiken die onzekerheid om de kop in het zand te steken.

Biodiversiteitsverlies en de zesde extinctie

Achtergrondextinctie is het uitsterven van soorten zonder dat de mens een rol speelt. Het tempo daarvan ligt ongeveer tussen 0,1% en 1,0% van de soorten per miljoen jaar voor zeeorganismen, en tussen 0,2% en 1,0% voor zoogdieren. Nu gaat het uitsterven 100, 1.000 of misschien zelfs 10.000 keer zo snel. Men spreekt van de zesde extinctie (naar het boek van Elizabeth Kolbert), na vijf eerdere massale uitstervingsgolven in de geschiedenis van de aarde.

De onnatuurlijkheid van de zesde extinctie

• Omdat de mens de oorzaak is, heeft de zesde extinctie een deontisch effect: ze zadelt mensen op met een morele plicht (deon = plicht, vergelijk deontologie in college 2).
• Wetenschappers moeten morele overwegingen in hun werk opnemen, want de mens wordt neergezet als destructieve soort.
• En als het al niet over andere soorten gaat: wat doet die extinctie met onze eigen soort?

Vollmer: feiten en normen werken samen

De Duitse bioloog en filosoof Gerhard Vollmer spreekt over grondnormen die in de wetenschap een rol gaan spelen. Een normatieve aanbeveling ontstaat uit de combinatie van een grondnorm en een feit:

Volgens Vollmer moet je normen en feiten zien als een vermenigvuldiging: is een van beide nul, dan volgt er geen aanbeveling. Zonder norm zegt een feit niets over wat je moet doen; zonder feit blijft een norm zonder toepassing. Conclusie: wetenschappers worden steeds meer in een morele sfeer getrokken. De vraag blijft wat dat oplevert.

Soglitude: de kunst van de drempel

Soglitude komt van het Italiaanse soglia (drempel). Het begrip is van de filosofe Tatjana Barazon: de kunst om drempels te ontwaren.

• Drempels zijn onzekerder dan grenzen: ze houden tegen en nodigen tegelijk uit om verder te gaan.
• Als niet-plaats of tegenplaats zijn ze oncomfortabel. Door de drempel weten we dat er een andere kant is, maar niet wat daar gebeurt. Ze dwingen ons na te denken over wat eigenlijk ondenkbaar is.
• Het principe van de verbindende afstand: de drempelzone dwingt ons na te denken over iets waar we misschien niet over willen nadenken. Dat irriteert. Drempelfiguren zijn vaak irritant: bedelaars, wolfskinderen, zwervers, uitstervende dieren.
• De irritantste gedachte is dat we zelf allemaal drempelgangers zijn geworden. Ook het alarmisme daarover irriteert.
• De vraag die de wetenschap ons stelt: hoe overleven we de drempelzone, hoe ontwikkelen we soglitude?

Casus: de stikstofcrisis

Een melkveebedrijf naast een Natura 2000-gebied moet volgens de overheid inkrimpen. Met Vollmer: het feit (stikstofdepositie overschrijdt de kritische waarde) leidt pas tot de aanbeveling (minder vee) in combinatie met een grondnorm (we moeten zoveel mogelijk soorten laten bestaan). Wie de norm niet deelt, accepteert de aanbeveling niet, hoe hard de feiten ook zijn. De kritische depositiewaarde is een grens (een menselijke afspraak); het punt waarop een heidelandschap onomkeerbaar vergrast is een drempel. Dat de discussie zo verhit is, past bij de irritatie die drempelzones oproepen. Matt Ridley zou waarschuwen voor een te gemakkelijke consensus; het college zou vragen of niet-onderhandelbare grenzen het gesprek afsluiten.