HC 1: Inleiding, keuzes en opportunity costs

Het eerste college legt het fundament van het hele vak: hoe denkt een econoom? Economie gaat over keuzes. Middelen zijn schaars, dus elke keuze voor iets is een keuze tegen iets anders. Wie dat goed begrijpt, kan uitrekenen wat een keuze echt kost (opportunity costs), welke keuze de beste is (economic rents), welke kosten je moet negeren (sunk costs) en hoeveel je van iets moet doen (marginale analyse). Deze begrippen komen in de meerkeuzevragen van het eerste tentamendeel bijna altijd terug, vaak als rekenvraag met concertkaartjes, een laptop of kopjes koffie.

Waar gaat economie over?

Economie bestudeert (economische) interactie en het scheppen van waarde, nu en in de toekomst. De vraag "wat is waarde?" is minder simpel dan ze lijkt. Het bruto binnenlands product (bbp) meet de totale productie en het totale inkomen van een land, maar mist veel van wat mensen belangrijk vinden, zoals vrije tijd, gezondheid of vrijheid. Daarom wordt naast het bbp ook over brede welvaart gesproken.

Opvallend is dat economische groei historisch gezien een jong verschijnsel is. Eeuwenlang bleef het gemiddelde inkomen nagenoeg gelijk; pas vanaf ongeveer 1600 tot 1700 begon de welvaart in delen van de wereld structureel te stijgen. Een bekende gedachte die in het college werd aangehaald: armoede hoeft niet verklaard te worden, want dat is het beginpunt. De echte vraag is wat welvaart veroorzaakt.

Welvaart is productiviteit, en productiviteit komt uit prikkels

Welvaart is in de kern productiviteit: de verhouding tussen de waarde die wordt gecreëerd en de kosten van de resources die daarvoor nodig zijn. Zowel "waarde" als "kosten" moet je breed opvatten. Economische groei is dan productiviteitsgroei: resources efficiënter inzetten.

Innovatie, kennis, specialisatie, globalisering, automatisering, schaalvoordelen en ondernemerschap zijn volgens het college symptomen van productiviteitsgroei. De fundamentele oorzaak is een stelsel van prikkels. In een economisch succesvolle samenleving zorgt het institutionele systeem ervoor dat het in iemands eigenbelang is om in het collectieve belang te handelen. De bescherming van private eigendomsrechten was daarin de doorbraak: wie zeker weet dat de opbrengst van een investering niet wordt afgepakt, heeft een reden om te investeren, te ondernemen, te innoveren en te leren.

Prijzen spelen daarbij een sleutelrol. Ze geven informatie en sturen zo gedrag: een hoger loon voor hoogopgeleiden is bijvoorbeeld een prikkel om te gaan studeren.

Het economische probleem

Iedere samenleving moet drie vragen beantwoorden:

1. Wat (en hoeveel) moet er worden geproduceerd?
2. Hoe moet dit worden geproduceerd?
3. Wie krijgt de geproduceerde goederen en diensten?

In een markteconomie worden deze vragen grotendeels beantwoord door prijzen, en dan vooral door relatieve prijzen (de prijs van het een ten opzichte van het ander). Omdat resources op verschillende manieren kunnen worden ingezet, is elke keuze een trade-off. Economie zoekt de meest effectieve en efficiënte manier om de beschikbare resources in te zetten om een doel te bereiken.

De economie als geheel is de optelsom van alle individuele keuzes van personen en bedrijven. Mensen wegen de kosten en opbrengsten van hun keuzes af en verwachten na de keuze beter af te zijn. De traditionele economie gaat daarbij uit van rationeel en optimaliserend gedrag. Tegenwoordig is er veel aandacht voor bounded rationality (beperkte rationaliteit) en cognitive biases (denkfouten), die in HC 9 terugkomen. Overheden proberen keuzes te beïnvloeden met prikkels.

Opportunity costs: er bestaat geen gratis lunch

De beroemde uitspraak "there is no such thing as a free lunch" betekent dat iets wat gratis lijkt, toch kosten heeft: de tijd die je eraan besteedt had je ook anders kunnen gebruiken. Wat je opgeeft, is de echte prijs van je keuze.

Let op: de twee studieboeken gebruiken een iets andere definitie. Principles of Microeconomics telt bij de opportunity costs ook de expliciete kosten van de keuze zelf op. The Economy rekent alleen de impliciete kosten (de gemiste netto waarde van keuze 2). Dit vak volgt The Economy. De uitkomst van "welke keuze is de juiste" verandert daar niet door, alleen het bedrag dat je "opportunity costs" noemt.

Expliciete, impliciete en economische kosten en economic rents

Voor elke keuze kijk je naar drie dingen:

• de waarde van de keuze (nut, welvaart, geluk; in de opgaven meestal de maximale betalingsbereidheid);
• de expliciete kosten: wat de keuze in geld kost;
• de impliciete kosten: wat je ervoor moet opgeven. Impliciete kosten zijn dus de opportunity costs.

De juiste keuze is de keuze waarvan de waarde hoger is dan de economische kosten, dus met een positieve economic rent. Bij twee opties is de economic rent van de ene precies het tegengestelde van die van de andere: als de ene +20 heeft, heeft de andere −20.

Sunk costs (gezonken kosten)

Sunk costs zijn kosten die niet (geheel) kunnen worden teruggedraaid. De sunk cost fallacy is de denkfout om ze toch mee te laten wegen in een besluit. Mensen doen dat omdat gezonken kosten aanvoelen als verlies; ze raken onze emoties. De vuistregels:

• Kosten die je niet meer terugkrijgt, neem je niet mee in je afweging.
• Het deel dat je wél kunt terughalen (bijvoorbeeld door door te verkopen), neem je mee als expliciete kosten van de optie die dat terughalen onmogelijk maakt.

Opportunity costs zijn breed toepasbaar: op consumptie, investeringen, productie, bedrijfsstrategie en overheidsbeleid, maar ook op studiekeuze, een baan of een relatie. In de werkgroep werd er bijvoorbeeld mee verklaard waarom hoogopgeleide vrouwen gemiddeld minder kinderen krijgen: het inkomen dat ze mislopen door voor kinderen te zorgen is hoger, dus de impliciete kosten van kinderen zijn hoger. Ook de waarde van vrije tijd of van geredde levens kun je met opportunity costs in geld uitdrukken, via "revealed preferences": voor welk bedrag geven mensen vrije tijd op, of welke economische schade accepteert een samenleving per gered levensjaar (QALY)?

Marginale analyse: hoeveel dan?

Opportunity costs vertellen welke keuze optimaal is als er meerdere mogelijkheden zijn. De volgende vraag is hoeveel je van iets moet kopen, produceren of doen. Daarvoor gebruik je marginale analyse:

• Marginale opbrengsten (MO): wat levert één extra eenheid op?
• Marginale kosten (MK): wat kost één extra eenheid?

Die zijn meestal niet constant. Vaak neemt de marginale opbrengst af (het tweede kopje koffie is minder lekker dan het eerste) en nemen de marginale kosten op enig moment toe. Het meest efficiënte punt ligt waar MO = MK. Werk je met hele eenheden, dan neem je het punt dat daar het dichtst bij ligt zolang MO ≥ MK: je doet de laatste eenheid nog die meer oplevert dan ze kost.

Bij een bedrijf dat de marktprijs niet kan beïnvloeden is de marginale opbrengst gelijk aan de prijs (een horizontale lijn). De marginale kostencurve daalt vaak eerst en stijgt daarna. Het winstmaximaliserende punt ligt waar de stijgende MK-lijn de prijslijn snijdt. Net vóór dat punt is MO > MK (een extra product verhoogt de winst), net erna is MO < MK (een extra product verlaagt de winst). Let op: voorbij dat punt kan de totale winst nog steeds positief zijn, maar ze is dan niet meer maximaal. Krijg je in een opgave totale kosten, reken dan eerst de marginale kosten uit als het verschil tussen twee opeenvolgende totalen.

Ook beleid kun je zo analyseren. Een hogere inkomstenbelasting verlaagt het netto uurloon, dus de marginale opbrengst van een extra uur werken. De marginale kosten (de waarde van een uur vrije tijd) blijven gelijk, dus het optimale aantal uren ligt lager.

Prijzen, prikkels en onbedoelde gevolgen

In een markteconomie wordt het economische probleem deels opgelost via markten en relatieve prijzen. Prijzen vertellen organisaties en personen wat en hoe er geproduceerd moet worden. Het grote probleem van publieke voorzieningen is dat er geen prijs is, zodat de waarde onbekend blijft.

Overheden vinden vaak dat keuzes moeten worden bijgestuurd. Ze gebruiken daarvoor prikkels: accijns, boetes, subsidies, prijzen en nudging. Ook bedrijven doen dat, bijvoorbeeld met bonussen. Prikkels kunnen echter onbedoelde gevolgen hebben:

• Het cobra-effect: een beloning per gevangen cobra leidde ertoe dat mensen cobra's gingen fokken; toen de beloning stopte, werden ze losgelaten en waren er meer slangen dan eerst.
• Kinderopvang in Israël: een boete voor te laat ophalen maakte te laat komen juist vaker. De boete veranderde een sociale norm in een prijs die ouders met een gerust geweten betaalden.
• Mao's mussen: de campagne om mussen uit te roeien (omdat ze graan aten) leidde tot een insectenplaag en mislukte oogsten.
• Hypotheekrenteaftrek: bedoeld om huizenbezit te stimuleren, maar het verhoogt ook de prijs van huizen.