Kwalitatief onderzoek en onderzoeksparadigma's

Wat is kwalitatief onderzoek?

Verschillende auteurs leggen een iets ander accent. Volgens Myers helpen kwalitatieve methoden onderzoekers om mensen beter te begrijpen binnen hun sociale en culturele context: niet alleen wat iemand zegt, maar ook waarom dat zo is in de omgeving waarin hij of zij leeft. Volgens Bleijenbergh draait kwalitatief onderzoek om het verzamelen en interpreteren van informatie over sociale verschijnselen. De onderzoeker bestudeert wat met de zintuigen waarneembaar is en zet dat om in tekst en betekenis.

Definitie kwalitatief onderzoek

Alle vormen van onderzoek die gericht zijn op het verzamelen en interpreteren van talig materiaal, om op basis daarvan uitspraken te doen over een (sociaal) verschijnsel in de werkelijkheid.

Het empirisch materiaal bestaat uit interviewtranscripten, veldverslagen, observaties en documenten. Kwalitatief onderzoek is arbeidsintensief: een enkel interview kost al veel tijd (afspreken, afnemen, uitwerken, analyseren).

Een kenmerkend principe: het grote aantal causale relaties dat in kwalitatief onderzoek bestudeerd kan worden, is omgekeerd evenredig aan het kleine aantal waarnemingseenheden. Je onderzoekt weinig eenheden, maar wel met veel variabelen en in hun samenhang.

	Kwalitatief onderzoek	Kwantitatief onderzoek
Doel	Samenhang van een groot aantal variabelen begrijpen	Nauwkeurige, precieze uitspraken over een beperkt aantal variabelen
Aantal eenheden	Weinig (enkele tot tientallen)	Veel
Materiaal	Talig materiaal: tekst, observaties, documenten	Cijfers en metingen

Een organisatie is in deze stof een min of meer formeel samenwerkingsverband tussen groepen en mensen, gericht op een gemeenschappelijk doel.

Emic-perspectief en exploreren

Bij het emic-perspectief wordt een situatie of cultuur bekeken vanuit het standpunt van de mensen die er zelf deel van uitmaken. Het gaat om de binnenkant: hoe betrokkenen zelf hun ervaringen, gebruiken en overtuigingen begrijpen. Daarnaast staat in kwalitatief onderzoek het exploreren van de werkelijkheid centraal: onderzoeken met zo min mogelijk vooroordelen of aannames, met een open blik en door middel van open vragen.

Wanneer kies je voor kwalitatief onderzoek?

Kwalitatief onderzoek is geschikt wanneer je:

inzicht wilt in ontwikkelingen (kennis genereren over een langere periode);
inzicht wilt in lopende processen;
inzicht wilt in de betekenissen die mensen aan fenomenen hechten;
organisatiecultuur wilt begrijpen (culturen beschrijven en begrijpen);
de context van een fenomeen wilt begrijpen.

Onderzoeksparadigma's: ontologie en epistemologie

Een onderzoeksparadigma is een manier om naar de waarheid te kijken. Verschillende paradigma's leiden tot verschillende aannames en opvattingen bij wetenschappers wanneer zij fenomenen bestuderen. Twee kernvragen zijn:

	Objectief	Subjectief
Ontologie: wat is de werkelijkheid?	Er is één werkelijkheid, onafhankelijk van de onderzoeker	Er zijn meerdere interpretaties door verschillen in persoonlijke opvattingen, cultuur en samenleving (sociaal geconstrueerd)
Epistemologie: hoe kan de waarheid gekend worden?	Door indicatoren te meten, bijvoorbeeld hoge bloeddruk als aanwijzing voor stress	Stress wordt bepaald door hoe mensen hun werk ervaren en beschrijven; dezelfde situatie kan door verschillende mensen anders ervaren worden

Vier wetenschapsfilosofieën

Stroming	Kernidee	Aanpak en type onderzoek	Voorbeeld
Positivisme	De werkelijkheid is objectief, meetbaar en observeerbaar; er is één realiteit. De onderzoeker is neutraal.	Objectieve houding, meten van buitenaf. Verklarend onderzoek: verwachtingen en voorspellingen uit bestaande theorie toetsen, vaak gericht op oorzaak-gevolgrelaties.	Verkeersongelukken in een stad tellen en statistisch analyseren.
Interpretivisme / sociaal-constructivisme	De werkelijkheid is subjectief; mensen geven betekenis via sociale constructies als taal, cultuur en ervaringen. Er zijn meerdere werkelijkheden.	Subjectieve houding, ervaringen van mensen in hun context bestuderen. Exploratief onderzoek: bestaande theorie kan gebruikt worden, maar nieuwe theorie kan ook ontstaan.	Patiënten interviewen over hoe zij hun ziekte beleven.
Kritische theorie	De sociale werkelijkheid is een historische constructie met diepliggende causale structuren die niet altijd direct waarneembaar zijn.	Combineert positivisme en interpretivisme. Aanpak is interpretivistisch maar complexer door meer kenmerken. Kan verklarend en exploratief zijn; legt onderliggende structuren, mechanismen en machtsrelaties bloot.	Analyseren hoe het onderwijssysteem ongelijkheid tussen sociale klassen in stand houdt.
Pragmatisme	De waarde van kennis wordt bepaald door hoe bruikbaar en relevant die in de praktijk is. Kennis is een instrument om problemen op te lossen.	Flexibel: methoden kiezen die het best werken voor de onderzoeksvraag. Exploratief of verklarend, vaak toegepaste praktijkgerichte studies.	Onderzoeken welke onderwijsmethode het best werkt in de klas, los van discussies over objectieve waarheid.

Let op het verschil tussen kritische theorie en pragmatisme: beide zien de sociale werkelijkheid als historische constructie, maar kritische theorie zoekt naar diepere oorzaken en machtsstructuren, terwijl pragmatisme de vraag objectief of subjectief opzij zet en kijkt naar praktische bruikbaarheid.

Andere hoofdstukken van Kwalitatieve Methoden

Test jezelf met oefenvragen