Meervoudige casestudy en theorieontwikkeling

De casestudy en theorieontwikkeling

Een casestudy is een diepgaand onderzoek naar één of meer gevallen in hun natuurlijke context, om te begrijpen wat er gebeurt en waarom. Het gaat dus om beschrijven én verklaren van patronen en processen. Gerring (2004) en Nair et al. (2023) benadrukken dat casestudies contextgebonden fenomenen intensief onderzoeken. Daarom zijn ze geschikt voor theorieontwikkeling: verschijnselen zoals leiderschap zijn niet los te zien van cultuur, regels en betrokken actoren.

Een meervoudige casestudy onderzoekt meerdere cases. Door te vergelijken kan de onderzoeker theorieën ontwikkelen, verfijnen of toetsen. De selectie van cases is strategisch en gericht op het verklaren van overeenkomsten en verschillen. Een comparatieve casestudy vergelijkt de casussen expliciet met elkaar.

De vergelijkingsmethoden van John Stuart Mill

	Method of difference (verschil)	Method of agreement (overeenkomst)
Selectie	Cases die op bijna alle onafhankelijke variabelen gelijk zijn	Cases die op (vrijwel) alle onafhankelijke variabelen verschillen
Uitkomst	Verschilt tussen de cases	Is in alle cases hetzelfde
Logica	De factor die wel verschilt, verklaart waarschijnlijk het verschil in uitkomst	De factor die in alle cases terugkomt, verklaart waarschijnlijk de gedeelde uitkomst; factoren die niet overeenkomen zijn waarschijnlijk niet de verklaring
Voorbeeld	Groep met A, B, D geeft X; groep met A, B, E geeft Y. A en B verklaren het verschil niet; D of E wel.	Cases verschillen in A tot en met E, maar C komt overal voor en uitkomst Y ook: C is waarschijnlijk de verklaring.
Praktijk	Twee vergelijkbare bedrijven (grootte, sector, strategie) met verschillende medewerkerstevredenheid: welke factor, bijvoorbeeld leiderschapsstijl, verklaart dat?	Drie heel verschillende organisaties die allemaal succesvol innoveren: wat hebben ze gemeen, bijvoorbeeld een open cultuur?

Typologieontwikkeling en falsificatie

Meervoudige casestudies maken het mogelijk om typologieën te ontwikkelen: een indeling van verschillende vormen van een sociaal verschijnsel op basis van kenmerken. Voorbeeld: de rationele bureaucratie met de kenmerken hiërarchisch, professioneel (gebaseerd op expertise), regelgebonden, onpersoonlijk en meritocratisch. Door meerdere cases te bestuderen ontdek je welke typen bestaan en hoe ze verschillen.

Falsificatie is het weerleggen van een bestaande theorie. Klassiek voorbeeld: één zwarte zwaan falsifieert "alle zwanen zijn wit". Kort samengevat: typologieontwikkeling is theorie bouwen door patronen te ontdekken; falsificatie is theorie testen of verwerpen door tegenvoorbeelden te vinden.

Replicatielogica (Nair et al., 2023)

	Letterlijke herhaling (literal replication)	Theoretische herhaling (theoretical replication)
Selectie	Vergelijkbare cases	Cases die bewust verschillen op een theoretisch relevante variabele
Verwachting	Vergelijkbare omstandigheden, dezelfde uitkomst	Verschillen in uitkomst (Y) worden verklaard door verschillen in X
Doel	Bevindingen bevestigen, betrouwbaarheid vergroten	Theorieontwikkeling: theorie testen, verfijnen of ondersteunen
Sterk/zwak	Twee cases vaak voldoende (theoretische saturatie); lage interne en lage externe validiteit	Hoge interne validiteit, beperkte maar sterke externe validiteit binnen vergelijkbare contexten; ontwerp wordt snel complex, meer cases betekent minder diepgang
Aansluiting	Interpretivisme: context essentieel, zoeken naar betekenis, rijke beschrijvingen	Methode van verschil van Mill

Kort: letterlijke herhaling is bevestigen, theoretische herhaling is verklaren.

Ontwerpen en niveau van analyse

Enkelvoudige ingebedde casestudy: één case met meerdere sub-units (bijvoorbeeld Italië als case, Noord- en Zuid-Italië als sub-units). Omdat de context gelijk blijft, zijn verschillen tussen sub-units beter verklaarbaar. Twee niveaus: case en sub-units.
Meervoudige holistische casestudy (theoretische herhaling): meerdere cases als geheel vergelijken; de contexten zijn vergelijkbaar en één theoretisch relevante factor varieert. Volgt expliciet de methode van verschil. Eén niveau: case.
Enkelvoudige holistische casestudy: één case, één niveau.

Theoretische replicatie is mogelijk bij meervoudige casestudies en bij enkelvoudige ingebedde casestudies, niet bij een enkelvoudige holistische casestudy (er valt dan niets te vergelijken).

Doelgerichte selectie van cases

Cases worden niet willekeurig maar theoriegestuurd geselecteerd (purposeful/theoretical sampling). Selectie en analyse lopen parallel, het doel is diepgang en geen statistische generalisatie, en cases zijn informatief, niet representatief. Voorbeelden: theoretical sampling, maximum variation sampling, snowball sampling en convenience sampling (praktisch, maar theoretisch minder sterk).

Triangulatie in casestudies

Bronnentriangulatie: verschillende respondenten, tijdstippen of contexten.
Methodentriangulatie (datatriangulatie): meerdere dataverzamelingsmethoden.
Onderzoekerstriangulatie: meerdere onderzoekers analyseren dezelfde data.
Mixed-methods triangulatie: combinatie van kwalitatief en kwantitatief.

Triangulatie levert hogere validiteit en betrouwbaarheid, minder bias, een rijker begrip en inzicht in het verschil tussen formele en feitelijke praktijk.

Bansal et al.: new ways of seeing

Kwalitatief onderzoek werkt met niet-numerieke data, is gebaseerd op interpretatie en kan via inductieve theorievorming bestaande aannames uitdagen, vooral in weinig onderzochte contexten. Bansal et al. onderscheiden vijf genres: variance-based case studies (oorzaak-gevolgrelaties tussen variabelen, overdraagbare patronen), process studies (verandering en dynamiek door de tijd), engaged scholarship (actieve betrokkenheid, onderzoek en praktijk verbinden), historical studies (historische data, tijdscontext) en discourse studies (taal en communicatie, betekenissen, identiteit en macht). Vier kernprincipes:

Ken je epistemologie: verschillende benaderingen leveren verschillende soorten kennis.
Zorg voor interne consistentie: vraag, dataverzameling en analyse sluiten op elkaar aan.
Wees authentiek, gedetailleerd en transparant over keuzes en je eigen rol.
Gebruik voorbeelden, maar forceer geen sjabloon: creativiteit is essentieel.

Andere hoofdstukken van Kwalitatieve Methoden

Test jezelf met oefenvragen