Documenten en participerende observatie

Documenten: wat zijn het?

Een document is bestaand materiaal dat in onderzoek gebruikt kan worden, maar niet vastgelegd is met als hoofddoel om voor onderzoek te dienen. Er zijn meerdere definities:

• Myers (2020): alles wat digitaal op een computer opgeslagen kan worden.
• Silverman (2001): data bestaande uit woorden en/of beelden die zijn vastgelegd zonder tussenkomst van een onderzoeker.

Documentverzameling is de systematische en doelgerichte verzameling van teksten of audiovisueel materiaal, geproduceerd door, binnen of over organisaties, met als doel specifieke aspecten van een maatschappelijk fenomeen in een organisatie te beschrijven en/of te verklaren.

Documenten geven een valide beeld van veranderingen door de tijd en hebben weinig last van sociale wenselijkheid, maar zeggen weinig over ervaringen van mensen. Voor feitelijke kennis zijn documenten vaak geschikter dan interviews.

Participerende observatie

Vormen van observatie

• Ongestructureerd: het verschijnsel zo open mogelijk benaderen. Inductief, sluit aan bij GTA, maar wel met sensitizing concepts.
• Halfgestructureerd: je hebt al enig idee van hoe het verschijnsel zich zal voordoen.

Bij een waarnemingsschema heb je een lijst met aandachtspunten. Bij een deductieve aanpak zijn die afgeleid uit de indicatoren van de centrale begrippen (halfgestructureerde benadering). Bij een inductieve aanpak gaat het om ongestructureerde waarneming en geef je aan welk sensitizing concept je observatie enigszins focust.

Rollen van de observator

Observatiefocus en sociale situatie

Een observatiefocus kan liggen op:

• een actor: één of meer personen centraal stellen, bijvoorbeeld iemand schaduwen binnen de organisatie;
• een activiteit: een handeling die op verschillende plaatsen en door verschillende personen wordt uitgevoerd;
• een specifieke plaats: wat er rond een bepaalde locatie gebeurt.

Bij het selecteren van een sociale situatie let je op toegankelijkheid (kies een makkelijk toegankelijke situatie), een geloofwaardige veldrol (die past bij de situatie, zodat je zo min mogelijk verstoort) en de keuze tussen open (overt) of verborgen (concealed) observeren.

Een goede observator

Een goede observator is concreet, beschrijvend, volledig, precies, expliciet en systematisch. Observatiememo's worden zo feitelijk mogelijk genoteerd, zonder interpretaties, en kunnen binnen 24 uur worden uitgewerkt.

Voorbeeld: etnografie in een CCTV-ruimte (SAGE casestudy)

In een etnografisch onderzoek naar politie-CCTV werd onderzocht hoe genderstereotypen het denken en handelen van operators beïnvloeden en hoe beelden bijdragen aan het labelen van "verdacht" gedrag. Relevante methodologische lessen:

• Toegang was rommelig, iteratief en relationeel: eerst informeel via contacten, formele toestemming volgde later.
• De onderzoeker bewoog op het observer-participant continuum tussen observeren en beperkt participeren; zij werd sociaal opgenomen maar bleef in bepaalde situaties outsider.
• Geen interviews, alleen etnografie: langdurige participerende observatie (18 maanden, meer dan 500 uur), real-time veldnotities die later zijn uitgewerkt, en iteratieve analyse met grounded theory.
• Ethische dilemma's: niet iedereen in beeld kon geïnformeerd worden (operators wel, burgers niet) en er gold geheimhouding (geen namen, geen lopende zaken).
• Etnografie maakt vanzelfsprekendheden ("common sense") zichtbaar die anders verborgen blijven; toegang en ethiek zijn voortdurend verweven.